Jednym z największych skarbów Beskidu Gorlickiego są bez wątpienia cerkwie będące jakże wyraźnym świadectwem istniejącej na tych ziemiach kultury i tradycji łemkowskiej.
Wielu przybywających tu turystów twierdzi, że jedyną rzeczą, która ich tu przyciąga to one, bez nich byłaby to zupełnie inna, dużo uboższa kraina.
To prawda. Łemkowska architektura drewniana, a w szczególności zabytkowe cerkwie, przydają Beskidowi Niskiemu niepowtarzalnego uroku. Zgodzi się z tym każdy, kto odwiedził ten region Polski.
Chociaż część z nich popadła w ruinę, nadal jest ich wiele jak na tak mały obszar. Niestety większość z nich trudno jest zwiedzić wewnątrz, może poza rzadkimi godzinami nabożeństw.
Poniżej znajduje się krótka charakterystyka cerkwi łemkowskich zaczerpnięta ze świetnej pozycji autorstwa Ryszarda Brykowskiego: "Drewniana architektura cerkiewna na koronnych ziemiach Rzeczypospolitej".
Brykowski wyróżnia kilka typów cerkwi łemkowskich:
- typ północno-zachodni
- typ schyłkowy
- typ północno-wschodni
przy czym na terenie Beskidu Gorlickiego zasadniczo spotykamy się z dwoma z nich - północno-zachodnim i schyłkowym.
Typ północno-zachodni
Cerkwie na planie trójdzielnym, złożonym z trzech kwadratów. Nawa jest zawsze szersza i wyższa od pozostałych części. Wieża izbicowa o pochyłych ścianach ujmuje część, a niekiedy cały babiniec. Dachy namiotowe, uskokowo łamane. Hełmy wież i zwieńczenia naw i prezbiteriów baniaste, z pozornymi latarniami. Cerkwie te pochodzą głównie z XVII i XVIII wieku.
W BG i najbliższej okolicy: Owczary, Kwiatoń, Świątkowa Wielka, Świątkowa Mała, Krempna, Uście Gorlickie, Wojkowa.
Powyższe cerkwie należą do starszego wariantu typu północno-zachodniego. Wariant młodszy charakteryzuje się wydłużeniem naw (zwłaszcza babińców), nieregularnością odstępów między uskokami łamanych dachów i częstym stosowaniem trójbocznego zamknięcia prezbiteriów.
W BG i najbliższej okolicy: Kotań, Skwirtne, Hańczowa, Dubne, Kunkowa.
Typ schyłkowy
W typie tym brak łamanych dachów-kopuł. Zamiast nich pojawiają się dachy dwuspadowe o oddzielnych kalenicach nad poszczególnymi częściami cerkwi. Wieże o pochyłych ścianach z izbicą lub pozorną izbicą otoczoną przeważnie zachatą. Pozorne wieżyczki sygnaturowe kształtu baniasto-latarniowego. Rzuty dwu- i trójdzielne z prezbiteriami zamkniętymi trójbocznie. Wewnątrz stropy często z fasetami.
W BG: Zdynia, Łosie, Przysłup, Banica,
Wnętrza
Omawiając architekturę cerkwi nie można zapomnieć o wnętrzach, nadal dosyć wiernie oddających ten niesamowity klimat Łemkowszczyzny. Klasyczne cerkwie wewnątrz zdobione są dużą ilością obrazów, ikon i malowideł ściennych. Najważniejszym elementem jest ikonostas, który w historii pojawia się w XIV w i szybko zostaje zaadaptowany na całym obszarze obrządku wschodniego.
Budowa typowego ikonostasu przedstawiona jest na rysunku:
1. PATRIARCHOWIE - sześć ikon przedstawiających Patriarchów ze Starego Testamentu
2. DEESIS - środkowa, duża ikona przedstawiająca Chrystusa Tronującego, Marię i Jana Chrzciciela
3. Ikona przedstawiająca Ostatnią Wieczerzę lub twarz Chrystusa
4. Dwanaście ikon przedstawiających postacie apostołów
5. PRAZDNIKI - dwanaście ikon obrazujących sceny biblijne opisujące święta roku kościelnego
6. Cztery ikony NAMIESTNE najczęściej przedstawiające śś. Mikołaja, Matkę Bożą z Dzieciątkiem, Chrystusa Panktatora i ikona CHRAMOWA z patronem świątyni
7. Cztery ikony ze scenami ze Starego Testamentu (PREDELLA)
8. Podwójna ikona ze sceną zwiastowania
9. Cztery ikony symbolizujące Ewangelistów śś. Mateusza, Marka, Łukasza, Jana
- C.W. - Carskie wrota
- W.D - Wrota diakońskie
